Festiwal Oko Nigdy Nie Śpi

**Ustanowienie nowej relacji człowieka z naturą staje się jednym z najważniejszych wyzwań naszych czasów.** W myśli humanistycznej przyjęło ono w ostatnich latach postać pytania o odpowiedzialność za **antropocen** – epokę niezaprzeczalnej dominacji człowieka nad planetą i związanego z tym destrukcyjnego na nią wpływu: zagrożenia dla bioróżnorodności, wywołania kryzysu klimatycznego, rabunkowego gospodarowania zasobami naturalnymi. Człowiek pozwolił sobie na daleko idące przekształcenia natury; **środowisko, w jakim się obraca, staje się poniekąd jego własnym tworem.** Czy jesteśmy jednak w stanie pogodzić się z tego kosztami?

Pytania te przenikają do naszego codziennego życia oraz kultury: mnożą się wizje ekologicznej apokalipsy sprowadzonej przez człowieka na siebie samego oraz planetę, którą zaludnił i „uczynił sobie poddaną”. Wywodzony z określonej interpretacji Biblii obraz człowieka jako autorytarnego władcy ziemi zdaje się wymagać fundamentalnej redefinicji – **czy będąc namaszczony na koronę stworzenia, może sobie rościć prawo do jego bezwarunkowego podporządkowania i eksploatacji?** W jaką stronę należy przewartościować tę pozycję? Czy otwarcie się na równościowe relacje z podmiotami natury nie będzie oznaczało też przyzwolenia na jej okrucieństwo oraz jego wkroczenie w relacje międzyludzkie?

Pytania o wyważenie ludzkich praw i obowiązków względem natury adresowane są przez szereg humanistów. **James Lovelock** w 1974 roku wysunął **hipotezę Gai** jako swoistego ducha zamieszkującego ciało planety. Towarzyszyło temu wezwanie, by człowiek spojrzał na siebie jako na część większej, relatywnie autonomicznej całości, tworzącej megaorganizm zdolny do samoregulacji nawet kosztem naszego istnienia (jeśli to ostatnie okaże się dla Ziemi zagrożeniem). **Peter Singer** podnosi kwestie etycznego obowiązku „wyzwolenia zwierząt” w związku z nowymi rodzajami cierpienia, jakie wprowadzono w ich świat chociażby przez przemysłową hodowlę.

***Rhizopolis* jest instalacją totalną, immersyjnym otoczeniem, operującym estetyką zanurzenia.** Rajkowska odtworzyła w galeryjnym wnętrzu zmysłową, wielowymiarową rzeczywistość leśnego podziemia, z całym bogactwem intensywnych doznań, zapachu, chłonności tła. Wrażeń, które pojawiają się, gdy przestajemy polegać na wzroku jako jedynym zmyśle orientacji. Przestrzeń instalacji oddziałuje więc na wchodzące do wnętrza osoby w sposób bezpośredni. **Jest realnością w tym samym stopniu, w którym jest fikcją.** Pozwala uwierzyć na chwilę, że naprawdę jesteśmy pod ziemią. Zarazem jednak sama autorka określiła ją jako scenografię, w której **każda wchodząca w przestrzeń instalacji osoba, staje się reżyserem i aktorem swojego własnego filmu o katastrofie.** Końcu Ziemi, którą znamy. Filmu w zupełnie dosłownym znaczeniu, ponieważ instalacja wyposażona została w kamery, z których obraz odtwarzany jest z opóźnieniem w sali obok. Każda z osób może zobaczyć sama siebie na ekranie, jak wędruje wśród opuszczających się ponad nią korzeni.

Karpy, czyli bryły korzeniowe wraz z pniakami, przechwycone zostały przez Rajkowską, dzięki pomocy leśników jeszcze na wyrębie. Wydobyte z hałdy zgromadzonego materiału, który pozostał po ścięciu przemysłowo użytecznej części drzew, **wyrwane zostały przez artystkę z cyklu produkcji energii:** najpierw zrębkowania a następnie, spalania w piecach. Posłużyły do wytworzenia innego typu korzyści, stały się częścią procesu produkcji wiedzy, która może powiedzieć nam wiele o nas samych.

Przyzwyczajeni do rozpatrywania przedsięwzięć w zachodnich, antropocentrycznych kategoriach zysku i wzrostu odbieramy w *Rhizopolis* inną lekcję. **To lekcja współodczuwania.** Płynie ona z wyobrażenia świata, który by zrozumieć sam siebie, musiał zejść pod ziemię. Tu działają inne strategie. Jedna z nich to **mikoryza**, jedna z głównych form mutualizmu, czyli wzajemnej symbiozy, zachodzącej np. pomiędzy drzewem a plechą grzyba. Pierwsze otrzymuje wodę bogatą w sole mineralne i mikroelementy, a drugie węglowodany. Inna to **komensalizm**, czyli czerpanie zysków, bez szkodzenia innym. Obie asymilacyjne taktyki do mistrzostwa opanowane zostały przez włośniki, najdrobniejsze i najodleglejsze struktury korzeni. To za ich pomocą rośliny pobierają z gleby pokarm, wodę a nawet tlen, niektóre z komórek rozwinęły nawet samobójcze mechanizmy, żeby obumierając, dać schronienie życiu, które kryje się pod nimi.

Równoległa rzeczywistość stworzona przez artystkę oddala się od innych postapokaliptycznych tekstów kultury. **Fantastyka naukowa Rajkowskiej zastępuje myślenie o kosmicznej ekspansji nowym chtonicznym mitem.** Żeby przetrwać musimy przyswoić lekcję empatii. Opowieść o podziemnym życiu drzew to w końcu też opowieść o procesach zachodzących wewnątrz naszych organizmów. Nie mogą one zbyt długo przetrwać bez mutualizmu jaki zachodzi pomiędzy ich własnymi tkankami a koloniami mikroorganizmów zamieszkujących ich ustroje. **„Nigdzie stąd nie uciekniemy, bo mamy nasze ciała”** mówi biolożka i botaniczka **Urszula Zajączkowska** w rozmowie, która towarzyszyła spotkaniu artystki z badaczką podczas powstawania instalacji.

Fantazjując o przyszłości powinniśmy być może uważniej obserwować cielesne relacje, z których się wyłaniamy jako ulotne podmioty. Dlatego artystka porzuca w swojej filmowej wizji retoryczny schemat intelektualnego suspensu, zachodnią logikę powieściowego rozwoju akcji. W rozciągniętym, kontemplacyjnym, horyzontalnym kontinuum *Rhyzopolis* jesteśmy bliżej wschodu, z jego wyobrażeniami na temat bliskości i ucieleśnienia. **Ciało i jego relacje z innymi ciałami są tworzywem *Rhizopolis*,** miejsca, którego możemy dotknąć i scenografii do fantastyczno-naukowego filmu o naszych przygodach. **Z całą pewnością bowiem, kiedy skończy się ludzkość jaką znamy, to zakończy się ona wraz z naszymi ciałami.**

**współpraca ze strony Zachęty:** Michał Kubiak

**współpraca merytoryczna:** Anna Mituś

**realizacja wystawy:** Fundacja Czarny Karzeł, Radosław Zalewski, Tomasz Zieliński

**tekst o wystawie:** Joanna Rajkowska

**producentka wystawy:** Marta Filipiak

Jeżdżąc w miejsca wyrębów, artystka obserwowała, jak człowiek stopniowo pozbawia Ziemię jej najbardziej życiodajnej warstwy. Traumatyczny widok ogromnych powierzchni pokrytych korzeniami martwych drzew stał się bezpośrednim impulsem do powstania *Rhizopolis*. **Instalacja Rajkowskiej daje szansę na zbliżenie się — poprzez doświadczenie ciała — do tajemniczego, cichego podziemnego świata, do życia korzeni drzew.** Wkraczając w przestrzeń *Rhizopolis*, schodzimy do „podziemia”, aby **na nowo przemyśleć umiejscowienie człowieka i jego fundamentalną współzależność od innych gatunków,** która czyni nasze życie możliwym. To zaproszenie do równoległego świata, o którym — pomimo rozległej wiedzy — bardzo niewiele wiemy, mogącego stać się habitatem ostatniej szansy.

**Żadne drzewo nie zostało ścięte na potrzeby *Rhizopolis*.** Użyte w projekcie karpy zostały uratowane przed zrębkowaniem i spaleniem w piecach.

Na wystawę zapraszają Galeria Miejska bwa w Bydgoszczy i Fundacja Czarny Karzeł. Współorganizatorem wydarzenia jest Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki.